Piše: Dušan Milijić
Prikaz knjige "Ko je ubio Jovana Skerlića" Momčila Đorgovića

Iako se ne može reći da je ime Jovana Skerlića (1877–1914) skrajnuto i bačeno na margine istorije, činjenica je da, kao i u slučaju mnogih drugih značajnih ličnosti, njegovo delo nije shvaćeno na pravi način, pri čemu se ne misli toliko na književnokritičke i književnoistorijske tekstove, koliko se misli na njegove političke i kulturološke stavove.

Da ne može biti slučajno što je Skerlić zapamćen prvenstveno kao književni kritičar, a ne i kao poslanik Narodne skupštine Kraljevine Srbije, pokazao je Momčilo Đorgović u svojoj knjizi karakterističnog naslova „Ko je ubio Jovana Skerlića“ (Beograd, 2022).

Ne samo što se o privatnom životu jednog od najznačajnijih srpskih književnih i kulturnih poslenika zna veoma malo, nego se na osnovu Đorgovićevih istraživanja zaključuje da se gotovo ništa ne zna ni o Skerlićevoj smrti, a naročito je teško naći objašnjenje kako je smrt nastupila tako iznenada i odnela jednog čoveka na vrhuncu snage, i fizičke i duhovne.

Prekasno je, razume se, za bilo kakvu obdukciju Skerlićevih zemnih ostataka, ali nije kasno za temeljno i objektivno sagledavanje vremena i sredine u kojima je Skerlić delao i kao književnik i kao političar, pa stoga Đorgovićeva knjiga i jeste svojevrsna obdukcija Srbije na prelazu iz devetnaestog u dvadeseti vek.
Pišući o Srbiji u kojoj je politički i ideološki vođa bio Nikola Pašić, dok se Jovan Skerlić svojim neumornim radom nametao kao neprikosnoveni književni arbitar, Đorgović se dotakao i prethodnih stoleća, tražeći u njima korene fatalnih nacionalnih zabluda i podela, a našao je i slikovite paralele sa srpskom političkom i kulturnom scenom na početku dvadeset prvog veka.

Takođe se autor nije zadržao na Skerlićevom liku i delu, nego je umnogome pažnju posvetio Pašićevoj politici, istakavši je kao antagonizam Skerlićevim mislima i idejama, ali je u širim izvodima ukazao i na stavove nekolicine zaboravljenih pisaca i ideologa, koji su možda iz istorije skrajnuti upravo zbog oštrih kritika na račun Pašića i njegove partije.

Ipak, i kad je iznosio valjane argumente i dokaze o negativnim stranama Pašićevog političkog rada, Đorgović je znao da pređe u neskrivenu pristrasnost, što je neretko vodilo i do mahinalnih grešaka koje bi mogle biti shvaćene kao zlonamerni potezi, jer ionako imaju svrhu pojačavanja negativnog utiska o ličnosti čija je delatnost prikazana. Tako je Đorgović, primera radi, naveo da Pašić, radi izbegavanja direktnog učešća u zaveri protiv kralja Aleksandra Obrenovića, odlazi sa svojom porodicom iz Beograda u Opatiju septembra 1902. godine i da se u Beograd vraća tek u drugoj polovini 1903 (odnosno, kako je sâm Đorgović formulisao: „kada je krvavi posao obavljen“). Međutim, Pašić je u Opatiju otišao maja 1903, odnosno onda kad je, očigledno, saznao za tačan ili približan datum izvršenja oficirske zavere, a jeste se vratio nakon Majskog prevrata i tada zaista počinje najveći uspon Pašića kao političara i Narodne radikalne stranke kao vodeće političke struje u Srbiji. Naravno da Pašićeva odluka o odlasku iz Beograda uoči Majskog prevrata dovoljno govori o samome Pašiću i nije potrebno dokazivati koliko je takva odluka bila promišljena, ali Đorgovićevo pogrešno datiranje Pašićevog putovanja u Opatiju može stvoriti utisak da je knjiga o Skerliću napisana isključivo sa tendencijom stvaranja što mračnije slike o Pašiću, i to pomoću sitnih (naizgled neprimetnih) falsifikata kad nema drugog načina.

Još veću pažnju, pa i čuđenje, može izazvati Đorgovićeva opaska kako sigurno nije slučajno što je srpska kultura baš u godinama nakon Majskog prevrata ostala bez nekoliko značajnih imena iz sfere književnosti i kulture, jer iz takve se tvrdnje lako izvlači zaključak da je Pašić posredni krivac čak i za smrt Janka Veselinovića, Stevana Sremca, Milovana Glišića, Radoja Domanovića, Sima Matavulja, pa i za smrt Jovana Skerlića, što nigde nije eksplicitno napomenuto, ali naslućuje se maltene iz svakog reda i iz svake rečenice.

Piše: Dušan Milijić
Prikaz knjige "Sve je moglo biti drugačije" Zorana Radisavljevića (Novi Sad, 2016)

Kad se pojavila vest da je prvi put na srpskom jeziku objavljena knjiga u kojoj nije odštampano nijedno slovo „a“ – odmah je bilo jasno da je takvu knjigu sastavio pisac koji savršeno barata jezikom u smislu poigravanja rečima, pa stoga nije iznenađujuć podatak da je autor knjige „Sve je moglo biti drukčije“ najbolji srpski enigmatičar i da je već u detinjstvu ispoljavao talenat za sastavljanje anagrama, rebusa, zagonetki, ukrštenica, pa se docnije istakao kao osvajač brojnih nagrada, pobednik mnogih kvizova, rekorder u mnogim anagramskim poduhvatima, ali se oprobao i kao televizijski voditelj, a najzad i kao aktivista jedne opozicione partije.

Sve i kad ovo ne bi bila prva knjiga na srpskom jeziku u kojoj se uopšte, od naslovne do poslednje stranice, ne pojavljuje prvo slovo srpske azbuke, sigurno jeste prva koja je napisana sa takvim ciljem i prva tokom čijeg pisanja je autor pazio da zaista ni jedanput ne unese u svoj tekst navedeno slovo.

A čak i tamo gde je, iz objektivnih razloga, slovo „a“ ipak trebalo da bude odštampano, autor je to izbegao koristeći zvezdicu, pa je stoga uneo tri zvezdice u sopstveno ime (tačnije, u ime i prezime), koje je moralo da bude navedeno na koricama i na prvim stranicama knjige – a tri zvezdice stoje umesto prvog slova srpske azbuke, odnosno abecede, koje bi ukupno tri puta moralo da bude odštampano u antroponimima Zoran i Radisavljević.
Da je slovo „a“ veoma često u srpskom jeziku, pa da je ponekad dominantno čak i u kratkim napomenama i natpisima, vidi se na osnovu toga koliko je zvezdica umesto dotičnog slova upotrebljeno tamo gde su, zbog impresuma i katalogizacije u publikaciji, morali da budu navedeni osnovni podaci o samoj knjizi.

I ne samo što je Radisavljević uspešno izbegao upotrebu slova „a“ sastavljajući tekst za knjigu, nego se navedeno slovo uopšte ne pojavljuje ni u autorovim enigmatskim bravurama, koje čine drugi deo knjige, a koje bi ljubiteljima enigmatike sigurno bile prava poslastica – samo da je knjiga odštampana u većem broju primeraka i da je, samim tim, došla do većeg broja čitalaca.
Ali, pošto je odštampana u svega sto primeraka, može se pomisliti da je Radisavljević svoju knjigu svesno namenio najužem mogućem krugu čitalaca.